رونویسی از ترجمه‌های پرفروش/ضعف نقد ترجمه عامل آشفتگی بازار نشر

به گزارش خبرگزاری ایچنا؛ در حوزه ادبیات کودک و نوجوان با انبوهی از کتاب‌های ترجمه شده مواجهیم و این موضوع از گذشته تاکنون رواج داشته و شاید آمار آن در سال‌های اخیر از آثار تألیفی این حوزه فراتر رفته است. این امر می‌تواند آسیب‌هایی را به همراه داشته باشد، هر چند نباید از آثار مثبت آن در غنی کردن فرهنگ و ادبیات کشور غافل شد. در این راستا با محبوبه نجف‌خانی، مترجم ادبیات کودک و نوجوان به گفت‌وگو نشسته‌ایم، او دارای مدرک کارشناسی در رشته مترجمی زبان انگلیسی از مدرسه عالی ترجمه سابق (دانشگاه علامه طباطبایی فعلی) و عضو شورای کتاب کودک و انجمن نویسندگان کودک و نوجوان است و تاکنون ۲۲۵ کتاب کودک و نوجوان را ترجمه کرده است.

ایکنا ــ شما به‌عنوان مترجم حرفه‌ای و با سابقه در انتخاب یک اثر برای ترجمه چه معیار‌هایی را در نظر می‌گیرید و چه دغدغه‌هایی در این زمینه دارید؟

انتخاب هر مترجم به مسائل متعددی برمی‌گردد، سال‌هاست در حوزه ترجمه فعالیت می‌کنم و در عین حال با دانش‌آموزان هم مرتبط هستم و بررسی کتاب در شورای کتاب کودک و سفرهای زیاد در این زمینه بینشی را در من ایجاد کرده‌ است که چه کتابی برای کودکان مناسب است و آن‌ها آن را دوست دارند. کتاب باید نکاتی را هم به طور غیرمستقیم به کودک آموزش دهد و ذهن مخاطب را درگیر کند و به طور کلی باید درون‌مایه و جهان‌بینی قوی داشته باشد.

با توجه به اینکه جامعه ما خوشحال نیست؛ از این رو علاقه زیادی به ترجمه کتاب‌های طنز دارم و در میان آثار فراوان طنز، آثار واقع‌گرا، فانتزی، علمی، تخیلی و … نیز وجود دارد؛ بنابراین هر کتابی که اثر ارزشمندی بوده و دوست داشتم کودکان سرزمینم از تجربیات یک نویسنده خارجی استفاده کنند، آن را ترجمه کردم.

ایکنا ــ کتابی که مترجم دیگری ترجمه کرده باشد، باز به سراغ آن می‌روید یا خیر؟

خودم به شخصه سراغ آثار تکراری نمی‌روم، اما یک مجموعه اثر از «رولد دال» دارم که اولین کتاب از وی با عنوان «ماتیلدا» را ترجمه کردم و این اثر جایزه کتاب کودک را دریافت کرد و  مورد استقبال کودکان قرار گرفت و پس از آن چند کتاب دیگر از این نویسنده را ترجمه کردم و نشر افق آن را منتشر کرد و این انتشارات پیشنهاد کرد که همه مجموعه آثار رولد دال را ترجمه کنم. وقتی ماتیلدا را ترجمه کردم، مترجمان دیگر هم پس از من آن را ترجمه کردند.

وقتی پرونده یک نویسنده را ترجمه می‌کنید، ممکن است جسته و گریخته آثاری را ترجمه کرده باشد، اما غیر از من مترجم حرفه‌ای دیگری که سراغ این نویسنده رفته است، شهلا طهماسبی بود که در این حوزه بسیار قدر است. ترجمه من زودتر از ترجمه او منتشر شد و شاید همزمان ترجمه می‌کردیم. اکنون نیز کتابی را در دست ترجمه دارم که ناشر دیگری منتشر نکرده است، اما تا من ترجمه و منتشر کنم، ناشر دیگری آن را منتشر می‌کند، زیرا ما اکنون قانون کپی‌رایت را رعایت نمی‌کنیم و این امر باعث شده، مسابقه‌ای در بازار ترجمه ایران به ویژه در بخش کودکان ایجاد شود. حدود پانزده سال پیش مجموعه‌ای از آثار رولد دال به همت نشر افق چاپ شد، اما دو سال پیش ناشر دیگری آن را چاپ کرد، یعنی آثاری را که من طی پانزده سال ترجمه کرده‌ام، طی یک سال منتشر کردند. این چه مفهومی می‌تواند داشته باشد؟ آیا غیر از این است که از روی ترجمه من نوشته شده است؟ زیرا ترجمه آثار رولد دال زمان‌بر است.

ایکنا ــ این مسائل در نشر کشور چه آسیبی وارد می‌کند؟

ناشران نوظهوری هستند که یک کتاب پانزده فصلی را بین چند مترجم تازه‌کار تقسیم می‌کنند و یک سرویراستار آن‌ها را تجمیع و ناشر چاپ می‌کند، به عنوان مثال یک هفته پس از انتشار یک اثر در خارج از کشور، در ایران ترجمه می‌شود. این مسئله‌ای فقط با ترجمه سطحی رخ خواهد داد. وقتی مترجم زمان لازم برای خواندن کتاب نداشته باشد، نمی‌تواند ترجمه قوی و غنی ارائه دهد، زیرا انتقال سبک نویسنده، استعاره‌ها و جناس‌هایی که وجود دارد، برای انجام ترجمه زمان‌بر است و باید در ترجمه همه این‌ها به ساختار ترجمه انتقال یابد، در حالی که اغلب ترجمه‌ها شتابزده هستند و مطابق با اصل اثر نیستند و متأسفانه کسی هم نیست که همه این آثار را مطابقت دهد؛ بنابراین ناشران از ضعف نقد ترجمه در ایران استفاده می‌کنند و به کار خود ادامه می‌دهند. مؤسساتی که نقد ترجمه می‌کنند به نکات جزئی‌تر می‌پردازند و از اصل نقد دور می‌مانند. به همین دلیل است که شاهد آشفتگی در بازار نشر ترجمه هستیم.

ایکنا ــ ذهن دست‌نخورده کودک باید با چه آثاری پرورش یابد، یعنی باید و نبایدهایی در این زمینه وجود دارد و کودک می‌تواند انتخابگر باشد؟

گروه کودک و نوجوان طیف گسترده‌ای هستند که خردسال و نوپا هم در این طیف وجود دارد که آن‌ها نمی‌توانند انتخابگر باشند، از سویی والدین امروز، نسلی تحصیل‌کرده‌اند و دریافته‌اند که از خردسالی و نوپایی باید برای کودکان کتاب‌های مناسب انتخاب کنند. این والدین یا با کسانی که در این زمینه تجربه دارند، مشورت می‌کنند و یا از فهرست‌هایی استفاده می‌کنند که نهادهایی مانند مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا و یا گروه لاک‌پشت پرنده معرفی می‌کند. سایت کتابک نیز در این راستا راه‌اندازی شده و کتاب‌های مناسبی که در شورای کتاب بررسی شده، فهرستی از آن‌ها را ارائه می‌دهد. بنابراین کودکانی که نمی‌توانند انتخابگر باشند، پدر و مادرها با انتخاب کتاب‌های خوب ذائقه آن‌ها را پرورش دهند، کودک وقتی به سن انتخاب می‌رسد، براساس همان ذائقه تشخیص می‌دهد که چه کتابی برایش مناسب است.

این انتخاب می‌تواند از سوی مدرسه نیز اتفاق بیفتد، البته آموزش و پرورش ما از جامعه بسیار عقب‌تر است و نمی‌تواند کمک‌کننده باشد، اما به سبب ۱۲ سال تجربه در حوزه ترویج کتاب، مروجان کتاب که در مدارس حضور می‌یابند، می‌توانند نقش مهمی در این زمینه ایفا کنند. برخی معلمان که تعدادشان بسیار اندک است نیز می‌توانند هم علاقه به کتاب و کتابخوانی را در کودکان ایجاد و هم کتاب‌های مناسب را برای آن‌ها معرفی کنند. تعداد مدارسی که کتابخانه یا کتابدار دارند نیز بسیار اندک است، اما در تعدادی مدارس غیرانتفاعی وجود دارد، دانش آموزانی که در چنین مدارسی هستند و یا معلمان علاقه‌مند به کتاب دارند، رشد و پرورش بهتری داشته و در سنین بالاتر هم همین ذائقه در آن‌ها ادامه می‌یابد.

ایکنا ــ قدری از تجربه خود در ترویج کتاب بگویید.

نقش مروجان کتاب در سال‌های اخیر پررنگ‌تر شده است، حدود ۱۲ سال پیش که من به صورت خودجوش به عنوان مروج کتاب به برخی مدارس دولتی می‌رفتم، هنوز کسی این کار را شروع نکرده بود و من از مدارس خارج از کشور الگوسازی کردم و بدون اینکه یک ریال از مدارس دریافت کنم، برای تجهیز کتابخانه مدرسه نیز خودم هزینه می‌کردم و شاهد استقبال فراوان دانش‌آموزان بودم، همچنین دانش‌آموزان برای اینکه در مسابقات شرکت کنند یا با نویسنده و مترجم دیدار کنند، اشتیاق بسیاری داشتند و کتاب‌های آن‌ها را می‌خواندند. من در مدارس بسیار دیده‌ام که دانش‌آموزان از همسالان خود درباره انتخاب کتاب سؤال می‌کنند و باید این شانس را داشته باشند که دوستشان ذائقه ادبی خوبی در این زمینه داشته باشد.

ایکنا ــ فکر می‌کنید همراهی و استفاده از یک روانشناس کودک و تهیه یک اصول و منشوری که سرلوحه کار مترجمان و ناشران باشد چقدر ضرورت دارد؟

این مسائل به این منظور است که کتاب‌هایی برای حل معضلات و مشکلات کودکان و نوجوانان و یا براساس نیازشان نوشته، ترجمه و یا معرفی شود. نشر علمی و فرهنگی که زیرمجموعه سازمان تأمین اجتماعی است، دوره‌ای را برای نویسندگان و مترجمان برگزار کرد که موضوع آن کودکان با نیاز‌های ویژه بود و نتیجه داستان‌هایی شد که منتشر شدند و یا گروه‌های فبک (فلسفه برای کودکان) نیز هستند که کتاب‌هایی را از میان آثار موجود، معرفی می‌کنند، این موضوع به معنی فلسفه نیست، بلکه مهارت‌های اجتماعی و زندگی را مورد توجه قرار می‌دهد؛ بنابراین وجود یک روانشناس کودک می‌توانند کمک‌کننده نویسنده، مترجم و ناشر باشد.

ایکنا ــ آیا برخی ترجمه‌های نامناسب می‌تواند فرهنگ و ادبیات کشور را تحت تأثیر قرار دهد؟

از یک لحاظ ما مصرف‌کننده‌ایم و ناگزیریم محصولاتی مانند کتاب، انیمیشن و … را وارد کنیم، چون نمی‌توانیم تولیداتی مانند آثار خارجی داشته باشیم. از سوی دیگر من به‌عنوان مترجم حرفه‌ای تعهد اخلاقی و رسالتی نسبت به کودکان سرزمینم دارم و کتاب‌های مناسب با نیاز آن‌ها را انتخاب می‌کنم، زیرا کتاب‌های بسیاری برای ترجمه وجود دارد و همه کتاب‌های خارجی شاهکار نیستند، همانطور که همه نویسندگان ایرانی شاهکارنویس نیستند. همچنین منکر این نیستم که در میان ترجمه‌های بی‌رویه، برخی آثار نیز وجود دارند که بود و نبود آن‌ها تفاوتی ندارد و یا برخی از آن‌ها با وجود جوایز متعدد، کارکردی برای کودکان ما ندارند و من از این کتاب‌ها می‌گذرم و به صرف جوایز متعدد ترجمه نمی‌کنم. اما برخی ناشران ایرانی هستند که با جستجو در اینترنت، هر کتاب پرفروش و برگزیده خارجی را انتخاب و ترجمه می‌کنند، بدون اینکه به محتوای آن توجه کنند. در حالی که مترجمان سفیران فرهنگی بوده و بین فرهنگ‌ها ارتباط برقرار می‌کنند، پس باید در انتخاب اثر دقت لازم را داشته باشند./

 

منبع:ایکنا

همچنین ببینید

«پسر فضایی» و «دنیس شیطونه» فیلم های این هفته شبکه های کودک و امید

به گزارش خبرگزاری ایچنا؛ «بامبی2»، «پسر فضایی»، «مورچه قهرمان»، «خرس بزرگ»، «دنیس شیطونه»، «قلعه پنهان»، …